Księga I Mojżeszowa / Rodzaju 40:1-23

Analiza tekstu

w. 1-4

Józef przebywa już ok. 10 lat w Egipcie, w sumie jego pobyt u Potyfara i w więzieniu będzie trwał 13 lat (por. 37:2; 41:46).

Przełożony podczaszych i przełożony piekarzy faraona zawinili (hebr. dosł.: zgrzeszyli) przeciwko faraonowi. Stanowią kontrast z Józefem, który nie zgrzeszył przeciwko swemu panu, a mimo to jest w więzieniu.

Wyraz podczaszy, po hebrajsku znaczy dosłownie: główny nosiciel kubków. W starożytności królowie często bali się zatrucia, dlatego potrzebnym było posiadanie zaufanych sług, którzy przygotowywali im napoje. Podczaszy stawali się często jednymi z najbliższych i najbardziej zaufanych asystentów i doradców króla, którym król ufał również w innych sprawach. Podczaszy posiadali w ten sposób sporo wpływu politycznego i żyli dostatnio. Często tą funkcję pełnili cudzoziemcy. Nehemiasz pełnił funkcję podczaszego na dworze króla perskiego (Neh. 1:11-2:8).

Piekarz był odpowiedzialny za jedzenie faraona, posiadał, więc równie odpowiedzialną funkcję.  

Zarówno podczaszy jak i piekarz mogli mieć możliwość przygotowania spisku przeciwko faraonowi.

Kiedy odkryto spisek, faraon rozgniewał się. Hebrajskie słowo oznacza niekontrolowany i emocjonalny wybuch gniewu, zazwyczaj trwający krótko.

Podczaszy i piekarz zostali w oczekiwaniu na proces sądowy wysłani do aresztu pod opieką dowódcy straży przybocznej. Taką funkcje, miał Potyfar (39:1), być może był to on sam. Więzienie to było szczególnie przeznaczone dla więźniów z otoczenia faraona i znajdowało się w domu lub na posesji dowódcy straży przybocznej.

Józef zostaje wyznaczony, aby usługiwać tym, którzy wcześniej usługiwali faraonowi.

w. 5-9

Każdy z nich miał sen. W innych miejscach opowieści o Józefie sny przychodzą parami, gdzie za każdym razem obydwa sny mają to samo znaczenie (37:5-9; 41:1-7). Tym razem jest inaczej, sny są podobne, ale znaczenie jest całkiem różne.

Podczaszy i piekarz byli zmartwieni, bo prawdopodobnie rozumieli, że ich sny zapowiadają ich sąd.

Słowo zmartwieni można tłumaczyć jak: wyglądali na chorych (jak w Dan. 1:10) lub źle z powodu frustracji (np. 1 Krl. 20:43).

Józef pyta ich o powód zmartwienia, okazując troskę dla tych, którym służy.

Józef jest, jako niewolnik w domu swego pana (w. 7); słowa te podkreślają, że jest niewolnikiem, ma niską pozycję w społeczeństwie, podczas gdy podczaszy i piekarz w życiu poza więzieniem posiadają wysoką pozycję w hierarchii społecznej. Dworzanie faraona znajdują się teraz w więzieniu, podlegając niewolnikowi.

Egipcjanie, jak większość ludzi w starożytności, wierzyli, że podczas snu człowiek ma kontakt z innym światem, zamieszkałym przez zmarłych i bogów. Sny były postrzegane, jako dar od bogów. Wykładanie snów było skomplikowaną sztuką, którą potrafili tylko wyszkoleni specjaliści po wieloletnich studiach.

Będąc w więzieniu podczaszy i piekarz czuli się bardzo niepewni i martwili się o swoją przyszłość; ich los leżał w rękach innych. Tu nie mieli dostępu do specjalistów wykładania snów. W tej beznadziejnej sytuacji skorzystali chętnie z pomocy niewolnika Józefa.  

Józef odrzuca wszelkie praktyki okultystyczne (Powt. Prawa 18:10-22) i od razu wyznaje, że wykładanie snów nie należy do człowieka. Wszechmogący Bóg daje sny i tylko On może je wykładać. Bóg nie pozwala sobą manipulować, jak czynią to specjaliści od snu, lecz tylko z łaski objawia jego znaczenie.

Słowa Józefa są polemiczne. Podczaszy i piekarz w normalnym życiu nigdy nie pomyśleliby o tym, aby poradzić się u cudzoziemca i niewolnika. Teraz niewolnik mówi im, że wykładanie snu nie jest sprawą specjalistów, do których mają zaufanie, lecz jest darem, który daje Bóg, komu zechce i ewidentnie nie dał tego daru ani im, ani specjalistom, lecz cudzoziemskiemu niewolnikowi.    

Przyszłość każdego człowieka leży tylko i wyłącznie w rękach Boga, i tylko Bóg może objawić przyszłość. Józef składa mocne wyznanie wiary w całkowicie pogańskim otoczeniu.

Józef, tak jak Daniel, nie chce chwalić siebie za swoje umiejętności, lecz wyznaje swoją wiarę: tylko Bóg wykłada sen.

w. 10-15

We śnie podczaszego dominuje liczba trzy: Krzew winny miał trzy pędy, nastąpiły trzy stadia: wypuścił pąki, zakwitł, i winogrona dojrzały. Potem następują trzy czynności: on wziął, wycisnął i wręczył faraonowi.

Puchar faraona zostaje wymieniony trzy razy w jednym wersecie (w. 13).

Wykład Józefa jest krótki i jasny: podczaszy zostanie uniewinniony.

Faron podniesie do góry głowę podczaszego. Wyraz podnieść głowę oznacza tu, traktować z miłosierdziem, a akadyjski odpowiednik oznacza: wołać kogoś do króla.

Józef, ufając, że sen się spełni, prosi podczaszego, aby wspomniał o nim, kiedy już znajdzie się na wolności. Józef pomógł mu, i prosił o pomoc w zamian.

Słownictwo, którego używa Józef jest wyraźnie teologiczne: wspomnij o mnie. Wyraz wspomnieć jest często używany, aby określić to, że Bóg wspomni Izrael i go wybawi.

Józef mówi do podczaszego następnie: …by mnie wydostać z tego więzienia, co po hebrajsku należy dosłownie tłumaczyć: wyprowadź mnie z tego domu. Te słowa przypominają wyraźnie słowa dekalogu, mówiące, że Pan wyprowadził lud Izraela z Egiptu, z domu niewoli.

Józef wspomina o tym, że został uprowadzony, co po hebrajsku brzmi dosłownie ukradli mnie. To jest to, co jego bracia mu zrobili: ukradli jego wolność i sprzedali go. 

Józef, mówiąc, że jest w więzieniu, używa tego samego wyrazu, który został wcześniej tłumaczony, jako studnia, do której bracia go wrzucili (37:24). Więzienie jest dla Józefa, jak studnia, do której wrzucili go bracia.

w. 16-19

Piekarz opowiada swój sen z nadzieją na równie dobre wyjaśnienie znaczenia. Niósł na głowie kosz z pieczywem. Miał w nim białe pieczywo (lub mąkę, znaczenie tego wyrazu nie jest całkiem jasne). W najwyższym koszu miał różne rodzaje pieczywa i ciast. Teksty ze starożytnego Egiptu opisują 38 różnych rodzajów ciast i 57 różnych rodzajów chleba.

Mimo faktu, że miał najróżniejsze i z pewnością najpyszniejsze rodzaje chleba lub ciast w koszu, piekarz nie uczynił nic, aby ochronić je przed ptakami. Powinien coś zrobić, aby je ochronić. To niedopuszczalne przekroczenie piekarza zaopatrującego w pieczywo faraona.

Józef wykłada piekarzowi sen, ale złą wiadomość podaje dopiero na końcu. Na początku używa bardzo podobnych słów, jak w przypadku wykładu snu podczaszego. Wysokie podniesienie głowy może oznaczać wywyższenie, ale tu należy traktować je dosłownie, co dopiero staje się jasnym na końcu.

Kara jest wyjątkowo ostra; nie jest to po prostu kara śmierci, ale publiczne wystawienie ciała po śmierci, bez pogrzebu, tak, aby ptaki zjadły zwłoki. To było coś strasznego dla Egipcjanina. W starożytnym Egipcie istniał zwyczaj balsamowania ciał, ponieważ wierzono, że w ten sposób ciało będzie mogło dalej żyć w po śmierci. Brak pogrzebu i balsamowania oznaczało, że dusza nie znajdzie pokoju po śmierci, nie może żyć po śmierci, co dla starożytnego Egipcjanina było rodzajem wiecznego potępienia.

w. 20-23

W dniu swoich urodzin, co też może oznaczać rocznicę swej koronacji, faraon przyjął z powrotem podczaszego i przywrócił mu jego funkcję. W starożytności król często przy takich okazjach okazywał łaskę więźniom zwracając im wolność.

Podczaszy po wyjściu z więzienia zapomniał o Józefie. Nie było to spowodowane po prostu przez amnezję, lecz przez egocentryzm, podczaszy myślał tylko o sobie, a nie o innych.

Józef nadal przebywał w więzieniu, w beznadziejnej sytuacji. Wyglądało na to, że ludzie a nawet sam Bóg zapomniał o nim.

Tematy

Wspomnieć (pamiętać)

Pamiętać lub wspomnieć (hebr.: zakar) jest słowem przymierza i jest jednym z wyrazów kluczowych w Biblii. Bóg wspomniał Noego (Rdz. 8:1), Izrael ma wspominać szabat (Wyjścia 20:8); Bóg już nie wspomni grzechów swego ludu (Jer. 31:34); Pan chce, abyśmy wspomnieli Go podczas Wieczerzy Pańskiej (Łk 22:19).

Zaufanie tylko Panu

Józef prosi, aby podczaszy wspomniał o nim, ale on jest poza przymierzem. To fałszywe źródło nadziei dla Józefa. Józef musi rozumieć, że nie jest ważnym dla niego, czy podczaszy wspomni o nim, lecz najważniejsze jest, czy Pan, który zawarł przymierze z Abrahamem, Izaakiem i Jakubem, wspomni o nim. Józef swoje zaufanie złożył w człowieku.

Być może, dlatego musiał jeszcze dwa lata czekać, zanim Bóg go wyprowadził z więzienia.

Nie możemy ufać innym, nawet zamożnym i wpływowym ludziom, podobnym podczaszemu (Ps. 118:9; 146:3). To fałszywa nadzieja.

Musimy być cierpliwi i nigdy nie tracić nadziei w Panu (Ps. 27:14). Tylko Bóg zbawi i tylko On może nas wybawić od wszelkiej sytuacji, w której się znajdujemy.

Wierność i cierpliwość

Józef sam miał kiedyś sny, Bóg mu obiecał wielkie rzeczy, ale nic z tych snów dotąd nie spełniło się. Józef mógłby stać się cyniczny, mógłby stracić wiarę, ponieważ rzeczywistość była całkiem inna niż ta, zapowiadana przez sny. Kiedy podczaszy i piekarz opowiadali swoje sny, mógłby się tylko śmiać, przecież jego sny sprzed trzynastu lat nie stały się prawdą.

Ale nie stało się tak, ponieważ Józef był wierny, nawet będąc w beznadziejnej sytuacji. Nie wiedział, jak długo musiał jeszcze niewinnie siedzieć w więzieniu, ale nie stracił wiary.

Nie wolno nam, tak jak Jakub, samodzielnie ‘załatwiać’ swoje sprawy, trochę ‘pomóc’ Bogu, ale musimy, jak Józef, cierpliwie czekać, i być wiernymi, i czynić, co powinniśmy czynić w sposób najlepszy, nawet będąc w trudnej, beznadziejnej sytuacji.

Bóg obiecuje i spełnia swe obietnice, ale nie zawsze od razu. Musimy być cierpliwi. Izrael musiał 400 lat cierpieć w Egipcie zanim Bóg ich wspomniał i wybawił. Sytuacja czasami wygląda źle, ale wierzący widzi rzeczy niewidzialne (Hebr. 11:1-2). Wierzący widzi rzeczywistość inaczej niż niewierzący, bo wie, że Bóg rządzi, też jeśli sytuacja na to nie wskazuje.

Przybytek

Kwestie interpretacji i znaczenia

Biblię czytamy, aby nas budowała, nauczała i zachęcała: Całe Pismo przez Boga jest natchnione i pożyteczne do nauki, do wykrywania błędów, do poprawy, do wychowywania w sprawiedliwości, aby człowiek Boży był doskonały, do wszelkiego dobrego dzieła przygotowany (2 Tym. 3:16-17). Z tego wynika, że wszystko, co jest zapisane w Biblii jest ważne dla nas, również fragmenty w Starym Testamencie, które początkowo wydają nam się nudne lub nierelewantne.

Opis planu i budowy przybytku zajmuje około jednej trzeciej części Księgi Wyjścia (II Mojżeszowej), co wskazuje na jego ważność. Zarówno przybytek, jak potem świątynia, odgrywają centralną rolę w wierze Izraela. Wielu chrześcijan sadzi, że chodzi przede wszystkim o kult ofiarny i rytuały, które dają nas dzisiaj nie mają już znaczenie, więc nie czytają tych rozdziałów. Twierdząc tak jednak nie rozumiesz znaczenia przybytku i celu przyjścia na ziemię Jezus Chrystus. W Nowym Testamencie, szczególnie List do Hebrajczyków nawiązuje do kultu w przybytku, aby wyjaśnić, Kim jest Jezus i co On czynił.

Problem interpretacji

Istnieje wiele różnych prób interpretowania tekstów dotyczących przybytku i kultu z nim związanego. W starożytności wielu interpretowało przybytek w sposób alegoryczny (np. Filo z Aleksandrii). Twierdzono np. na podstawie czterech różnych materiałów użytych do wyposażenia przybytku, że cały przybytek symbolizuje cztery elementy, lub cztery nakrycia symbolizują czterech ewangelistów, lub drewno w konstrukcji symbolizuje człowieczeństwo Jezusa a złoto jego boskość. Świecznik miałby symbolizować światło Boże w nas. To ostatnie jest prawdą, ale świecznik ma o wiele głębsze znaczenie.

Taki sposób interpretowania jest niebezpieczny, ponieważ nie ma żadnych podstaw, to czysta spekulacja.

Należy czytać w sposób prosty zamiast alegoryczny, to znaczy, że musimy rozumieć, że elementy przybytku mają znaczenie symboliczne. Jednak znaczenie nie stanowi spekulacji. Różnica między symbolem i alegorią polega na tym, że symbol ma jedno proste znaczenie i cel, natomiast alegoria ma ich wiele jednocześnie (Hyde, s. 15).

Interpretacja w praktyce

Aby rozumieć znaczenie przybytku musimy szukać odpowiedzi w samej Biblii, należy czytać całą Biblię. Szczególnie Nowy Testament pomaga nam rozumieć i we właściwy sposób interpretować Stary Testament. Chrześcijan czyta Stary Testament w świetle Nowego, ponieważ Jezus Chrystus jest spełnieniem Starego Przymierza (por. Jan 5:39; 2 Kor. 3:12-18).

Aby rozumieć znaczenie przybytku należy najpierw rozumieć tekst w kontekście historycznym, czyli rozumieć w taki sposób, jak Mojżesz i Izrael rozumieli znaczenie przybytku.

Potem należy rozumieć przybytek w kontekście całej Biblii. To znaczy, rozumieć jego miejsce w całości w Biblii, w teologii biblijnej, rozumieć jego miejsce i znaczenie w historii zbawienia. Przede wszystkim oznacza to też rozumienie przybytku w świetle Nowego Testamentu, mianowicie, że przybytek wskazuje na Jezusa i Jezus spełnił przybytek. Dopiero wtedy możemy w pełni rozumieć, co przybytek znaczy konkretnie dla Kościoła oraz dla mojego życia.

Problemem jest, że Biblia używa często języka metaforycznego, co nie jest zawsze łatwe dla właściwego sposobu rozumienia (stąd powstaje interpretacja alegoryczna). Dla człowieka XXI wieku prawda jest technologiczna, chcemy konkretnych i jednoznacznych opisów i informacji. Bóg objawiał się w Biblii używając wielu metafor i symboli, poezji i literackiego języka i stylów, aby do nas przemawiać.

Symbol przekazuje ważną prawdę, ale często w taki sposób, że nie objaśnia wszystkich jej aspektów. Często zostaje coś tajemniczego, lub nawet dwuznaczność. Symbol może wskazywać na wiele różnych aluzji i skojarzeń jednocześnie, podczas gdy nie zawsze od razu wszystko jest wyraźnym. Skojarzenia mogą być różne, nie zawsze są tak samo jasne.

Na przykład, Psalm 23 mówi, że Pan jest pasterzem moim, ale, w jaki sposób On jest pasterzem? Jak mamy rozumieć Boga, jako Pasterza i co to znaczy dla mnie? Nie rozumiemy może wszystkich możliwych szczegółów i skojarzeń, ale mimo to, Psalm przez metaforę pasterza przemawia, zachęca i pociesza nas w mocny sposób.

Teksty o przybytku są bardziej skomplikowane, ponieważ są obszerne i zawierają mnóstwo skojarzeń na różnych poziomach. Przybytek nawiązuje do stworzenia, do Edenu, do nieba, ale też do zbawienia Izraela z Egiptu. Przybytek uczy nas o tym, Kim jest Bóg, co to znaczy świętość, co to znaczy grzech, o tym, Kim jest Jezus i co On czynił dla nas, ale też uczy nas o odnowieniu stworzenia i wiecznym życiu.

Problem zastosowania

Praktyczne zastosowanie tekstu Biblii o przybytku nie jest łatwe. Można czytać w taki sposób, że zastanawiamy się, czym przybytek i jego elementy znaczą dla mnie, i jak mam to zastosować w moim życiu. Takie pytania są bardzo pomocne i ważne w listach w Nowym Testamencie i w innych tekstach, ale nie pomagają nam naprawdę rozumieć znaczenia tekstu mówiącego o przybytku.  

Należy czytać Biblię w sposób teologiczny. To znaczy, że podczas czytania nie zadajemy pytania, jakie może być ukryte znaczenie każdego poszczególnego elementu przybytku, lecz zadajemy pytanie, co dany fragment uczy nas o Bogu, o mnie i o mojej grzeszności, o Chrystusie i o zbawieniu, oraz o tym, jak mam żyć w obliczu Boga. (Hyde, p. 15)

Przybytek uczy i przypomina nam, Kim Bóg jest oraz kim my jesteśmy wobec Niego. Przybytek także uczy ludu Bożego, w jaki sposób Bóg chce mieć relację z nimi.

Zastosowanie tekstu wtedy nie oznacza (tylko) praktycznego działania, ale także (i w tekstach o przybytku przede wszystkim) zmianę naszego myślenia o Bogu. Studiowanie przybytku ma pomagać nam, abyśmy myśleli w Boży sposób o Bogu, o świecie, o sobie i o naszej z relacji ze Stworzycielem. To jest teologia w praktyce. Każdy wierzący jest teologiem, więc każdy wierzący musi uczyć się myśleć teologicznie, co oznacza myśleć w sposób biblijny. Owocem takiego myślenia jest zmiana życia. Rozumienie, co to znaczy, że Bóg jest święty nie wydaje się może od razu praktycznym, ale wierzący, który ma głęboką świadomość, czym jest świętość Boża, z pewnością zacznie inaczej żyć w obliczu Boga.

Inną ważną zasadą w interpretacji jest to, że należy wszystko, co czytamy w Biblii czytać w kontekście, zarówno bliższym jak i dalszym. Najszerszym kontekstem każdego fragmentu jest cała Biblia. Aby więc naprawdę móc rozumieć teologię przybytku, należy rozumieć, co cała Biblia mówi o przybytku i świątyni.

W Biblii czytamy, że przybytek został później zastąpiony świątynią w Jeruzalem; stały budynek zamiast przenośnej świątyni. Opis świątyni jest bardzo skrótowy (1 Krl. 5-8), ale jasnym jest, że budowa ma podobną strukturę, jak przybytek. Później znajdujemy wizję proroka Ezechiela, który widział świątynię. W Nowym Testamencie czytamy, że wierzący oraz kościół, jako całość (składający się z prawdziwych wierzących) stanowi nową świątynię (1 Kor. 3:16-17; 6:19). Chrystus spełnia symbolizm przybytku i każdy wierzący jest w Chrystusie, dlatego każdy wierzący staje się świątynią, w której mieszka Bóg tak, jak mieszkał w przybytku.

Jeżeli czytamy wszystko, co Biblia mówi o tych świątyniach bardzo uważnie, coraz lepiej rozumiemy, czym jest przybytek. Wtedy też odkryjemy, że Biblia mówi o wszystkim, co jest związane z przybytkiem i świątynią w miejscach, gdzie nie używa wyrazów świątynia, jak np. w pierwszych rozdziałach Biblii.

Tylko przez uważne i wielokrotne czytanie Biblii możemy uczyć się w taki sposób rozumieć Pismo Święte. Przy tym oczywiście ważnym jest, aby nie czytać pojedynczych wersetów oderwanych od kontekstu (jak niestety jest to częstym zwyczajem wśród chrześcijan ), lecz należy czytać rozdziały i księgi Biblii w całości, tylko wtedy rozumiemy naprawdę ich przesłania.

Historyczność przybytku

Wielu współczesnych biblistów wątpi w historyczność tych tekstów. Popularna jest teza, że te teksty powstały dopiero w okresie wygnania babilońskiego lub po nim, zostały napisane przez kapłanów, którzy napisali te teksty, aby dać podkład na budowę świątyni i na tożsamość Izraela.

Nie ma powodów, aby odrzucić historyczność, a poza tym (i co ważniejsze), jako chrześcijanie wierzymy, że cała Biblia jest natchniona przez Ducha Świętego, co implikuje, że Biblia nie kłamie i jest nieomylna. Jeśli to, co czytamy jest przedstawione, jako relacja z wydarzeń, które miały miejsce, nie mamy powodów wątpić, co zresztą nie znaczy, że jest to neutralny opis wydarzeń (dalsze omówienie tej problematyki patrz artykuł: Historyczność).

Także Nowy Testament przyjmuje opisu przybytku, jako fakt historyczny, np.: Jezus (Ew. Łk. 24:27), Szczepan (Dz.Ap. 7:38), Autor listu do Hebrajczyków (Heb. 8-9).

Kontekst

Księga Wyjścia / II Mojżeszowa zaczyna się, kiedy Izrael żyje w niewoli w Egipcie. Bóg w cudowny i potężny sposób wyzwolił Izraela z najbardziej potężnego imperium tego czasu, poprowadził ich przez pustynie do góry Synaj, aby zawrzeć z nimi przymierze. Większa część Księgi II Mojżeszowej / Wyjścia opisuje pobyt przy tej górze.

Celem zbawienia Izraela nie była ich wolność, lecz to, aby czcili i uwielbiali Pana. Wyzwolenie z Egiptu oznacza zmianę pana; Izrael nie był już niewolnikiem Egiptu, lecz stał się niewolnikiem i własnością Pana. Celem zbawienia człowieka nigdy nie jest szczęście samo w sobie. Bóg zbawia nas, aby Jego Imię zostało chwalone, a celem naszego życia jest chwalenie i uwielbianie Boga na wieczność.

W Księdze Wyjścia (II Mojż.) rozdz. 19-24, znajdujemy opis zawarcia przymierza Boga z Izraelem, i nadania warunków przymierza: Dziesięć Przykazań i tzw. Księga Przymierza (II Mj. 21:1 – 23:19). W następnych rozdziałach (rozdz. 25-40) czytamy o tym, w jaki sposób Izrael ma chwalić i uwielbiać Pana.

Holenderski teolog z XVII wieku zwrócił uwagę na to, że Bóg potrzebował 6 dni, aby stworzyć świat, ale potrzebował 40 dni, aby poinstruować Mojżesza, jak ma zbudować przybytek (Herman Witsius, 1636-1708). Skoro dokładny opisu przybytku (wskazówki, jak budować oraz relację z aktualnej budowy) zajmują tak wiele miejsca w Biblii, oznacza to, że Duch Święty, który natchnął Pismo Święte, uznał, że jest to ważne dla nas, dlatego nie możemy lekceważyć znaczenia tych rozdziałów.

Sam tekst mówiący o przybytku można podzielić w następujący sposób:

II Mj. 25:1 – 31:11            Bóg daje Mojżeszowi dokładne wskazówki dotyczące budowy przybytku.

II Mj. 31:12 – 35:3            Opis złotego cielca.

II Mj. 35:4 – 40:38            Dokładny opis faktycznej budowy przybytku.

W następnych artykułach i komentarzach zajmiemy się bardziej szczegółowo przybytkiem i jego znaczeniem, abyśmy mogli coraz lepiej poznać naszego Boga i móc Go uwielbiać.