Husytyzm w Polsce – Bracia Czescy

Krótsza wersja niniejszego artykułu ukazała się w numerze 36 Augustinusa.

Poparcie husytyzmu w Polsce wypływało w większej mierze z polityki niż z wiary. Król Władysław II Jagiełło poparł ruch husycki, ponieważ widział w nim potencjalnego sprzymierzeńca przeciwko królowi Czech Zygmuntowi oraz szansę na koronę Czech dla siebie. Ponadto Husyci popierali walkę Polski przeciwko zakonowi krzyżackiemu.

Jan Hus poparł walkę Polaków z zakonem krzyżackim i przesłał królowi Władysławowi Jagielle list gratulacyjny z powodu zwycięstwa pod Grunwaldem w 1410 r. Krzyżacy stanowili poważne zagrożenie, szczególnie, po 1420, kiedy zawarli przymierze z cesarzem Zygmuntem Luksemburgiem. Zygmunt był także królem Bohemii, ale został wypędzony przez Husytów. Papież naciskał, aby Polska walczyła przeciwko Husytom, ale w interesie Polski była raczej walka przeciwko Krzyżakom a Husyci wspierali i pomagali w tym.

Jagiełło obawiał się jednak oskarżenia o herezję lub sprzymierzenie się z heretykami, dlatego pod presją Kościoła Katolickiego potępił husytyzm w roku 1424 w tzw. edykcie wieluńskim, co oznaczało zerwanie kontaktów handlowych z Czechami. Polakom przebywającym w Czechach nakazano natychmiastowy powrót do kraju pod groźbą konfiskaty ich majątków. W praktyce jednak Jagiełło nie zrobił nic przeciw Husytom, nawet wtedy, gdy napadli kilkakrotnie na Polskę i splądrowali klasztor w Częstochowie.

Dobre stosunki Polski z Czechami nie ucierpiały za bardzo. Już w roku 1433 Jagiełło przyjął pomoc ze strony husytów w walce przeciw zakonowi krzyżackiemu.

Mimo edyktu wieluńskiego husytyzm cieszył się popularnością w Polsce, miedzy innymi z powodu powszechnej niechęci wobec ingerencji władz Kościoła w Rzymie w prawa polskie. W Polsce istniało wówczas silne dążenie do utworzenia kościoła narodowego, niezależnego od Rzymu.

Kościół Katolicki próbował walczyć z ‘herezją’ husycką. W Czechach Husyci byli ostro prześladowani, natomiast w Polsce próby te okazały się mało skuteczne.  

Już w 1415 roku w Gnieźnie toczyła się sprawa przeciwko pewnemu Jakubowi, który twierdził, że nie Jan Hus, lecz papież jest antychrystem. Także w późniejszych latach ciągle toczyły się sprawy sądowe przeciw zwolennikom husytyzmu.

W roku 1439 kanonik Andrzej Gałka z Dobczyna, profesor Akademii Krakowskiej został oskarżony o rozpowszechnianie pism Husa i Wiklifa. Gałka walczył przeciwko papieżowi i żądał ubóstwa duchowieństwa.

W Polsce poparcie idei Husa było w sumie sporadyczne i ograniczało się do protestów przeciwko płaceniu świętopietrzy, wymagania komunii pod dwiema postaciami, oraz krytyki życia i moralności duchowieństwa.

Ucieczka z Czech

Bracia Czescy (jeden z ruchów husyckich, który powstał na terenie Czech), byli coraz bardziej prześladowani w swoim kraju. W roku 1548 cesarz Ferdynand I Habsburg (1503-1564) wydał edykt, w którym nakazał wypędzenie wielkiej części Jednoty braterskiej z Czech. Pozostawiono im wybór: albo powrót do katolicyzmu albo opuszczenie Czech. Wielu wyemigrowało do Niemiec, na Śląsk i, kiedy nie zostali przyjęci przez pruskich Luteranów, do Wielkopolski. Znaleźli tu schronienie i mogli bezpiecznie żyć pod ochroną rodzin szlacheckich takich jak Ostrorógowie, Leszczyńscy i Górkowie, które stały się ich patronami. Centrum działalności Braci Czeskich był Ostroróg (na północny zachód od Poznania), a potem Poznań i Leszno.

Jednym z przywódców Braci, był Jerzy Izrael (ok. 1505-1588). Studiował na Morawach i był dwa razy w Wittenberdze, gdzie spotkał się z Lutrem. Został aresztowany z powodu swojej wiary, ale udało mu się uciec, i w roku 1548 znalazł się w Wielkopolsce, gdzie założył zbory, między innymi w Poznaniu. Aktywnie działał, pozyskując wielu Polaków, w tym też większość rodziny Ostrorogów. Od 1553 miał siedzibę w Ostrorogu i stamtąd rozwijał działalność w Wielkopolsce, ale także w Małopolsce, w Prusach i na Morawach. W latach 1557/1579 był biskupem Braci Czeskich w Polsce. Pod koniec swego życia wrócił na Morawy, gdzie zmarł.

Bracia Czescy wyróżniali się miedzy innymi w następujących sprawach: głoszenie oparte tylko na Nowym Testamencie, komunia pod dwoma postaciami, ubóstwo duchowieństwa, dyscyplina kościelna i radykalne życie według Ewangelii. Preferowali pracę fizyczną, co także było obowiązkiem kaznodziejów. Dzielili zawody na bardziej moralne (rolnik, piekarz, itp.) i zawody związane z grzechem (żołnierz, karczmarz, producent noży, itp.). Dopiero w drugiej połowie XVII wieku stali się mniej radykalni i zaczęli np. akceptować zajmowanie się naukami ścisłymi.

Dzięki temu, że Bracia Czescy byli pracowitymi rzemieślnikami łatwo znaleźli wspólny język z miejscowym mieszczaństwem. Byli chętnie przyjmowani a przez prosty i radykalny sposób życia oraz pobożność robili wielkie wrażenie na Polakach. Polscy mieszczanie zaczęli się dołączać do ich zborów.

Trudniej było braciom porozumieć się ze szlachtą, ponieważ ich ideały społeczno-moralne były zupełne odmiennie. Bracia żyli zgodnie z najwyższymi standardami moralnymi, nie chcieli przyjmować do siebie szlachciców prowadzących niemoralne życie (np. Marcina Zborowskiego). Bracia Czescy cieszyli się mimo to popularnością wśród części szlachty w Wielkopolsce.

W Polsce dobrze im się powiodło. W Poznaniu posiadali dwa kościoły, kilka domów, szpital, szkołę i cmentarz. Ich zbory znajdowały się również w innych miejscach w Wielkopolsce, jak np. w Ostrorogu. W 1570 roku Jednota Braci Czeskich liczyła 64 zborów w Wielkopolsce.

W XVII wieku najważniejszy i największy ich zbór znajdował się w Lesznie, gdzie w 1654 r. wybudowali kościół (obecnie rzymsko-katolicki św. Jana).

Dążenie do jedności

Protestantyzm cechował się różnorodnością. Istniały oczywiście także wzajemne wpływy. Bracia Czescy i reformowani studiowali w Wittenberdze, byli pod wpływem luteranizmu, a luteranie w Polsce przyjęli ustrój kościoła reformowanego.

W 1555 roku reformowani (żyjący przede wszystkim w Małopolsce i na Litwie) i bracia czescy (przede wszystkim w Wielkopolsce) połączyli się unią w Koźminku (koło Kalisza). Reformowani przy tym przejęli wyznanie wiary, porządek nabożeństwa, sposoby kierowania Kościołem od Braci. Jan Kalwin był niezmiernie zadowolony z tego faktu, twierdząc, że Bracia będą mieli dobry wpływ na reformowanych w Polsce. Unia w praktyce jednak niewiele znaczyła, ale pokazała, że istniał wzajemny szacunek.

W 1570 roku odbył się synod generalny w Sandomierzu, gdzie obecni byli przedstawiciele wszystkich ruchów protestanckich: luteranie, reformowani i Bracia Czescy. Przyjęto tzw. Konfesję Sandomierską. Konfesja miała podkreślić jedność w różnorodności. Faktycznie nie była unią wiary, lecz zgodą i wzajemną akceptacją, gdzie każdy mógł zachować swoją odrębność.

Niechęć wobec Kościoła Katolickiego z powodu ostrych prześladowań skłonił Braci Czeskich do wspierania protestanckich Szwedów. Bracia Czescy otworzyli bramy miejskie Leszna szwedzkiemu wojsku. Z tego powodu byli widziani, jako zdrajcy i musieli uciekać z Rzeczypospolitej. W XVIII wieku pozostali w Polsce tylko nieliczni Bracia.   

W okresie wojny trzydziestoletniej (1618-1648) Bracia Czescy znowu zostali wygnani z ojczystych Czech i znowu znaleźli azyl w Polsce.

Jan Amos Komeński

Ewangelicy w Polsce przyczynili się w dużej mierze do rozwoju edukacji i szkolnictwa. Tak jak dla wszystkich protestantów, także dla Braci Czeskich edukacja była bardzo ważna.

W roku 1555 szlachcic Rafał Leszczyński założył szkołę, którą przekazał Braciom. Oni ją rozbudowali i tak powstało gimnazjum, zwane laesneum, które znacznie dłuższej działało niż pozostałe ośrodki protestanckie.

Od roku 1628 żył i działał tu Jan Amos Komeński (1592-1670), który musiał, jak wielu innych, ratować się ucieczką z powodu prześladowań ze strony Habsburgów i Kościoła Katolickiego. Komeński był reformatorem szkolnictwa i twórcą nowożytnej pedagogiki. Z jego wówczas bardzo nowatorskich podręczników korzystało wiele uczelni w całej Europie.

Dzięki protekcji rodu Leszczyńskich, gimnazjum mogło działać i rozwijać się a dzięki działalności Jana Amosa Komeńskiego, stało się sławnym w całej Europie. Studenci z Polski i zagranicy chętnie studiowali w Lesznie. Jak wszędzie, nauka odbywała się w języku łacińskim. Dla Komeńskiego ważne był nauczanie w języku ojczystym (podobnie jak dla innych reformatorów) i pod jego wpływem coraz więcej nauczano w języku polskim. Program nauczania obejmował obok teologii, prawa i medycyny także matematykę, fizykę, astronomię, geografię i historię.

Komeński był nowoczesnym pedagogiem. Jednym z jego najbardziej znanych dzieł jest Orbis sensualis pictus, rodzaj encyklopedii dla dzieci, wyjaśniający świat Boży za pomocą obrazków, przeznaczona też do nauczania innego języka (w podobnej formie, jak współczesne słowniki obrazkowe).

W roku 1656 Komeński był zmuszony opuścić Rzeczpospolitą i zamieszkał w Holandii, gdzie zmarł w Amsterdamie.

W 1714 roku szkoła został przeniesiona do miejsca przy obecnym kościele św. Jana.

Zelów

Pod koniec XVIII wieku nastąpiła następna fala prześladowań Braci Czeskich w Czechach.

Na początku XIX wieku grupa Braci Czeskich, zmuszona do opuszczenia Czech z powodu prześladowania dotarła w okolice Bełchatowa. Tam w grudniu 1802 r. zakupiono grunt, powstała miejscowość Zelów, oraz zbór, który od 1815 roku podlegał pod Konsystorza Kościoła Ewangelicko-Reformowanego. Zbudowano kościół istniejący do dziś, który zaczęto używać w 1825 r. W XX wieku, szczególnie po II Wojnie Światowej większość mieszkańców czeskiego pochodzenia wyjechało do Czech, ale do dziś jeszcze można doświadczyć w tym miejscu czeskiej historii.

Życie i dzieło Jana Husa

Krótsza wersja niniejszego artykułu ukazała się w numerze 36 Augustinusa.

Sytuacja w Europie

XIV wiek w Europie był czasem chaotycznym, zarówno, jeśli chodzi o sytuację polityczną jak i kościelną. W Bohemii istniały silne napięcia między czeską ludnością a duchowieństwem, w większości pochodzenia niemieckiego.

W Anglii działał prereformator John Wycliffe (1329-1384). Ślub bohemskiej księżniczki z angielskim królem w 1382 roku wzmocniło więzi między Bohemią i Anglią. Dzięki wielu istniejącym kontaktom, Wycliffe i jego pisma były dość znane w Pradze.

Sytuacja w Kościele była bardzo zła. Kościół wzbogacał się kosztem zwykłych ludzi; miał ogromne posiadłości. Życie duchowieństwa cechowała niemoralność i chciwość. Papieże byli przede wszystkim zainteresowani własną pozycją, polityką, kobietami i pieniędzmi.

Istniały różne konflikty, skutkujące tym, że na przełomie XIV i XV wieku funkcjonowało aż trzech papieży równocześnie, z których każdy uważał, że jest tym jedynym prawdziwym: Papież Grzegorz XII w Rzymie, papież Benedykt XIII w Awinion we Francji (w okresie 1394-1417), natomiast w okresie 1409-1415 trzeci papież w Bolonii (antypapieże: Aleksander V a po nim Jan XXIII). Sytuacja Kościoła odbiegała od biblijnego ideału. Nie Pismo Święte kierowało duchowieństwem, lecz chciwość, niemoralność i pragnienie władzy.

Królestwo Bohemii należało wówczas do Świętego Cesarstwa Rzymskiego narodu Niemieckiego. Większość ludności w Bohemii stanowili Czesi, ale duchowieństwo i elity rządzące przeważnie Niemcy.

Jan Hus

Jan Hus urodził się w 1371 r. w miejscowości Husinec w południowej Bohemii (obecnie południowe Czechy). Od 1390 studiował w Pradze, gdzie w r. 1396 otrzymał tytuł Magister Artium, po czym studiował teologię. W tym okresie w Pradze poznał nauczanie angielskiego prereformatora Jana Wiklifa (John Wycliffe, 1329-1384), którego teologiczne poglądy miały ogromny wpływ na niego.

W r. 1400 Hus przyjął świecenia kapłańskie; był profesorem na Uniwersytecie Karola, gdzie w latach 1409-10 pełnił funkcję rektora.

Jan Hus zaczął głosić, jako kaznodzieja w Kaplicy Betlejemskiej w Pradze. Kaplica, mieszcząca 3000 osób, została wybudowana 10 lat wcześniej i była przeznaczona wyłącznie na głoszenie kazań. Hus głosił w języku ludu, po czesku, a nie po łacinie, języku Kościoła.

Bardzo szybko jego kazania zaczęły ściągać masy ludzi, bywało, że jednocześnie słuchało 3000 osób. Wygłaszał rocznie ok. 200 kazań. Głosił Ewangelię w zrozumiały sposób, a używając języka narodowego wzmacniał przy okazji świadomość tożsamości czeskiej. Uważał, że należy głosić tylko w języku narodowym, jakże inaczej wierni mogą usłyszeć i zrozumieć Ewangelię?

Hus wprowadził wspólnie śpiewanie podczas nabożeństw, co było czymś zupełnie nowatorskim.

Wiele jego kazań zostało zachowanych. Hus głosił radykalne życie według Ewangelii, jednocześnie krytykując stan kościoła. Na podstawie Biblii kierował się przeciw chciwości i niemoralności duchowieństwa. Nawoływał do reformy Kościoła, pragnął, aby Kościół przestał postępować, jak świat, ale wrócił w nauczaniu i w praktyce do Pisma Świętego. Sprzeciwiał się autorytetowi, który biskupi i papież sami sobie nadali i bronił wolności sumienia.

Początkowo arcybiskup Pragi wspierał Husa, ale papież naciskał na niego. W 1408 papież Grzegorz XII ostrzegł arcybiskupa i króla Wacława (Wenceslas) IV przeciw herezji Husa, na co zakazano mu głosić a jego dzieło poddane zostało dokładnemu badaniu w celu wykrycia herezji. Mimo zakazu, Hus głosił Ewangelię nadal a jego popularność zwiększała się w szybkim tempie, aż większość zwykłych ludzi popierało go.

Aleksander V, jeden z trzech papieży (antypapież), rezydujący w Bolonii, wydał w roku 1409 bulle  przeciw wpływom Wiklifa w Pradze, wymagając jednocześnie od Jana Husa, aby odwołał swoje ‘heretyczne’ nauczanie. W związku z tym arcybiskup Pragi publicznie spalił dzieło Husa. Hus odwołał się, chcąc się bronić, ale daremnie. Jesienną 1410 on i jego zwolennicy zostali ekskomunikowani.

W lutym 1411 Jan XXIII, inny antypapież, ekskomunikował Husa drugi raz i skazał go na banicję z Pragi, co spowodowało wybuch rozruchów w tym mieście. Wspierany przez lud i będąc pod ochroną króla, Hus jeszcze przez cały rok mógł dalej głosić tam Ewangelię.

W tym okresie potępiał wyprawę krzyżową przeciw królowi Neapolu, zwołaną przez antypapieża Jana XXIII oraz sprzedaż odpustów w Pradze, w celu jej sfinansowania.

Nawiązując do nauczania Wiklifa, twierdził, że żaden papież lub biskup nie ma prawa walczyć militarnie w imieniu kościoła. Zamiast walki, biskupi i papież powinni modlić się za wrogów. Ponadto zbawienia nie można dostąpić za pieniądze (odpusty), lecz tylko przez upamiętanie.

W 1412 roku Hus musiał jednak ratować się ucieczką z Pragi i mieszkał w różnych miejscach w południowej części Bohemii, gdzie czeska szlachta zaoferowała mu bezpieczeństwo i miejsce zamieszkania. Napisał w tym okresie wiele pamfletów i pism oraz głosił, jako wędrujący kaznodzieja Ewangelię w wielu miejscach. Prowadził szeroką korespondencję z wiernymi w Pradze.

Nauczanie

Hus był autorem dzieła De ecclesia (O Kościele, opublikowanego w 1413), w którym pisał, że Kościół jest wspólnotą wierzących bez hierarchii, w Którym tylko Chrystus jest Głową. Kościół jest wspólnotą przez Boga wybranych wierzących (Augustyn). Nauczanie Husa opierało się na dziele Wyklifa. Zgodnie z nauczaniem Biblii, nie każdy, kto formalnie należy do Kościoła, automatycznie należy również do wybranych, nie każdy, kto się nazywa chrześcijaninem jest zbawiony.

Hus ostro krytykował duchownych, którzy żyli w hipokryzji i chciwości, wzbogacali się i żyli niemoralnie z wieloma kobietami; to wszystko czyniło z nich bluźnierców. Księża głosili przeciw niemoralnemu stylowi życia, a sami żyli dokładnie w taki sposób, który u innych potępiali.

Krytykował to, że za wszystko w kościele trzeba było płacić: za sakramenty, za zbawienie (odpusty), wg niego było to obrzydliwością dla Boga. Nie może być tak, że łaskę Bożą należy kupić za pieniądze od kościoła.

Ostro krytykował też papiestwo. Papież jest tylko biskupem i powinien żyć naśladując Jezusa: pokornie i biednie, a nie strasznie bogato i niemoralnie, jak to było w zwyczaju.

Zadaniem duchownych jest według Jana Husa służyć głoszeniem Ewangelii i udzielaniem sakramentów.

Nie Kościół, ani papież, ani sobór, lecz tylko Pismo Święte jest najwyższym autorytetem. Nie papież jest głową Kościoła; Kościół ma tylko Jedną Głowę: Jezusa Chrystusa. Cały Kościół, łącznie z papieżem, musi się podporządkować Chrystusowi.

Proces

Antypapież Jan XXIII zwołał Sobór w Konstancji, który miał miejsce w 1415 r. Jego celem było miedzy innymi ustanowienie jednego papieża oraz walka z herezją.

W 1414 król Waclas z Bohemii został wezwany na Sobór w Konstancji, aby wyjaśnić sprawę Jana Husa. Także sam Hus został wezwany, aby stanął przed sądem z powodu jego ‘herezji’. Bojąc się o swoje życie Hus początkowo odmawiał, ale w końcu zgodził się, otrzymując tzw. listy żelazne króla Zygmunta (brat czeskiego króla Wacława) gwarantujące mu bezpieczeństwo. W listopadzie 1414 Hus przybył do Konstancji. Początkowo był wolny i miał nawet możliwość głoszenia Ewangelii. Po kilku tygodniach został jednak podstępnie uwięziony. Przekonano króla, że nie musi czuć się związany obietnicą daną heretykowi. Hus był więziony w strasznych warunkach, w różnych miejscach, otrzymywał zbyt mało pożywienia.

Było wiadomym, że Hus nie otrzyma sprawiedliwego procesu, gdyż większość członków Soboru już z góry potępiło go, jako niebezpiecznego heretyka. Oskarżono Husa, że głosił heretyczne doktryny Wiklifa. Początkowo przesłuchiwano tylko świadków, podczas gdy Husowi nie pozwolono, aby się bronił. W późniejszym procesie Hus zaprzeczył, że głosił herezje, i zapewnił, że odwoła ja, jeśli udowodnią mu to na podstawie Pisma Świętego. Sobór nie był w stanie tego udowodnić.

W dniu 4 maja 1415 Sobór potępił najpierw osobę i nauczanie Jana Wiklifa. Jednak nie można było go skazać na śmierć, bo zmarł 30 lat wcześniej. Dlatego nakazano otworzyć grób i spalić jego kości.

Podczas ostatniego posiedzenia sądowego, 8 czerwca 1415, zostało przeczytanych 39 artykułów opracowanych na podstawie dzieła Husa. Naciskano na niego, aby odwołał swoje ‘herezje’. Część oskarżeń nie miała podstaw w jego rzeczywistym nauczaniu. Jan Hus na to zadeklarował, że nie odwoła herezji, której nigdy nie głosił, natomiast, to, co głosił, jest zgodne z Pismem Świętym, więc nie jest herezją.

W dniu 6 lipca 1415 Hus został publicznie potępiony w kościele i odczytano wyrok śmierci. Hus nie protestował i modlił się o przebaczenie jego wrogom. Odebrano mu szaty i symbole stanu kapłańskiego, potem oddano władzy świeckiej. Został przeprowadzony pod eskortą żołnierzy do miejsca poza murami miasta. Tam Jan Hus został spalony żywcem na stosie, jako męczennik za wiarę chrześcijańską, pozostając wierny Swemu Panu Jezusowi Chrystusowi do końca.